Boşanma Sürecinde Çocuğa Nasıl Anlatılır, Nasıl Destek Olunur?

Boşanma çocuğu en çok hangi yönüyle etkiler?

Boşanmanın çocuk üzerindeki etkisini çoğu zaman ayrılığın kendisinden çok, süreç boyunca yaşanan çatışma, belirsizlik ve çocuğun iki ebeveyniyle ilişkisinin nasıl sürdüğü belirler. Çocuk ve aile alanında genel kabul gören bu gözlem, ebeveynlere önemli bir şey söyler: Ayrılık kararını değiştiremeseniz de çocuğunuzun bu süreci nasıl yaşayacağı üzerinde etkiniz büyüktür.

Boşanma tek günlük bir olay değil, aylara yayılan bir süreçtir; çocuk için ev düzeninin değişmesi, bir ebeveynle daha az zaman geçirmek, bazen taşınma ya da okul değişikliği gibi küçük kayıpları bir arada getirebilir. Üzülmesi, kızması ya da bir süre alışılmadık davranışlar göstermesi bu nedenle anlaşılırdır ve tek başına bir sorunun işareti değildir.

Çocuğu en çok koruyan etkenler ise genellikle şunlardır: ebeveynler arasındaki gerginliğin ondan uzak tutulması, günlük yaşamının olabildiğince öngörülebilir kalması ve iki ebeveyniyle de sevgi dolu bir bağı sürdürebileceğini hissetmesi. Bu koşullar sağlandığında pek çok çocuk zamanla yeni düzene uyum sağlar.

Boşanma kararı çocuğa nasıl anlatılmalı?

Boşanma kararı çocuğa, karar netleştikten sonra, mümkünse iki ebeveyn birlikteyken, sade ve yaşına uygun bir dille ve kimseyi suçlamadan anlatılmalıdır. Bu ilk konuşma çocuğun aklında uzun süre kalır; bu yüzden önceden hazırlanmak değerlidir. Şu adımlar yardımcı olabilir:

1. Önce kendi aranızda ortak bir anlatım belirleyin. Ne söyleyeceğinizi ve olası sorulara nasıl yanıt vereceğinizi önceden konuşun. Birlikte konuşmak mümkün değilse, konuşmayı yapan ebeveyn diğerini suçlamadan aynı temel mesajları vermelidir.
2. Uygun bir zaman ve yer seçin. Konuşmayı ebeveynlerden biri evden ayrılmadan önce, evde ve sonrasında çocukla vakit geçirebileceğiniz sakin bir zamanda yapın. Okula gitmeden hemen önce, yatma saatinde ya da bayram, doğum günü gibi özel günlerde konuşmaktan kaçının.
3. Sade ve yaşına uygun bir dil kullanın. Küçük çocuklar için birkaç kısa cümle yeterlidir: “Biz artık aynı evde yaşamamaya karar verdik. Bu, yetişkinlerin verdiği bir karar.”
4. “Bu senin suçun değil” deyin. Çocuklar, özellikle küçük yaşta, olanları kendi davranışlarına bağlayabilir. Ayrılığın onunla ilgili olmadığını açıkça söyleyin ve bunu sonraki haftalarda da tekrarlayın.
5. Sevginin süreceğini söyleyin. “Biz eş olarak ayrılıyoruz ama ikimiz de senin annen ve baban olmaya, seni sevmeye devam edeceğiz.”
6. Nelerin değişip nelerin aynı kalacağını somutlaştırın. Çocuk için en önemli sorular gündelik hayatla ilgilidir: Nerede yaşayacak, aynı okula gidecek mi, odası ne olacak, diğer ebeveynini ne zaman görecek? Bildiklerinizi net söyleyin; henüz belli olmayan konularda “Bunu henüz bilmiyoruz, karar verince sana söyleyeceğiz” demek güven vericidir.
7. Soru sormasına ve duygularına alan bırakın. Bazı çocuklar hemen ağlar ya da kızar, bazıları hiç tepki vermez; hepsi olağandır. Sorular günler, hatta haftalar sonra gelebilir; bu, zaman içinde sürecek bir konuşmanın yalnızca başlangıcıdır.

Birden fazla çocuğunuz varsa haberi hepsine birlikte verip ardından her biriyle yaşına uygun biçimde ayrıca konuşabilirsiniz.

Çocuklar boşanmayı yaşlarına göre nasıl anlar?

Çocuklar boşanmayı yaşlarının ve gelişim düzeylerinin izin verdiği ölçüde anlar; aynı habere okul öncesi dönemdeki bir çocukla bir ergen çok farklı tepkiler verebilir. Aşağıdaki tablo genel bir çerçevedir; yaş aralıkları yaklaşıktır ve her çocuğun mizacı ve gelişim hızı farklıdır.

Ergenle konuşmayı kolaylaştıracak öneriler için ergenle iletişim yazımıza göz atabilirsiniz.

Boşanma sürecinde çocuklarda hangi tepkiler olağandır?

Boşanma sürecinde gerileme, öfke, üzüntü, suçluluk, sadakat çatışması ve okulda dalgınlık gibi tepkiler pek çok çocukta görülür ve çoğunlukla değişime verilen olağan yanıtlardır. Bunları bastırmak yerine anlamaya çalışın:

• Gerileme: Yeniden altını ıslatma, ebeveyninin yatağında uyumak isteme ya da bebeksi konuşma sık görülür. Azarlamak yerine sakin kalın; çocuk güvende hissettikçe bu davranışlar genellikle azalır.
• Öfke: Öfke çoğu zaman üzüntünün dışa vurulmuş hâlidir ve sıklıkla çocuğun kendini en güvende hissettiği ebeveyne yönelir. Duyguyu kabul edin, davranışa sınır koyun: “Çok kızgınsın, anlıyorum; ama kardeşine vurmana izin vermem.” Öfke anları için öfke nöbetleri yazımızda pratik öneriler bulabilirsiniz.
• Üzüntü ve özlem: Çocuk, bir arada geçen aile hayatının yasını tutar ve yanında olmayan ebeveynini özler. “Onu özlediğini biliyorum, istersen birlikte arayalım” gibi bir cümle, özlemin ayıp olmadığını gösterir.
• Suçluluk: Bazı çocuklar ayrılığa kendi yaramazlıklarının yol açtığını düşünür ve bunu sözden çok oyunlarıyla gösterebilir. “Bu senin suçun değil” mesajını tekrarlamak bu yüzden önemlidir.
• Sadakat çatışması: Çocuk bir ebeveyniyle iyi vakit geçirdiğinde diğerine haksızlık ettiğini hissedebilir. İki ebeveynini de sevmesine ve iki evde de mutlu olmasına açıkça izin verin.
• Ebeveynleri barıştırma hayali: Özellikle okul çağındaki çocuklar anne ve babasının yeniden bir araya geleceğini umabilir. Bu umudu sert biçimde kırmadan ama beslemeden de, kararın değişmeyeceğini nazikçe hatırlatın.
• Okulda dalgınlık: Zihni evdeki değişikliklerle meşgul olan çocuk derse odaklanmakta zorlanabilir; öğretmeni kısaca bilgilendirmek, okulda da anlayış görmesini sağlar.

Okula ya da diğer eve giderken ebeveyninden ayrılmakta çok zorlanan çocuklar için ayrılık kaygısı yazımız yol gösterici olabilir.

Boşanma sürecinde nelerden kaçınmak gerekir?

Boşanma sürecinde kaçınılması gereken en önemli şey, çocuğu yetişkinler arasındaki anlaşmazlığın içine çekmektir. Şu tutumlar çoğu zaman farkında olmadan ortaya çıkar ama çocuğun yükünü ağırlaştırır:

• Çocuğu haberci yapmak: “Babana söyle, cumartesi beni arasın” gibi mesajları çocuk üzerinden iletmek, onu iki ebeveyn arasında köprü olmaya zorlar.
• Taraf seçtirmek: “Kiminle kalmak istersin?” ya da “Sence kim haklı?” gibi sorular çocuğa taşıyamayacağı bir yük bindirir. Görüşünü dinlemek değerlidir; ama karar yetişkinlere aittir.
• Diğer ebeveyni kötülemek: Çocuk kendini iki ebeveyninin de bir parçası olarak görür; birini kötülemek, onun kendine dair duygularını da yaralayabilir. Aynı özeni büyükanne ve büyükbabalardan da rica edin.
• Yetişkin ayrıntılarını paylaşmak: Ayrılığın nedenleri, maddi anlaşmazlıklar ya da hukuki süreçle ilgili ayrıntılar çocuğun bilmesi gereken konular değildir; bu sınır ergenler için de geçerlidir.
• Çocuğu sırdaş ya da teselli kaynağı yapmak: Yalnız hissettiğiniz bir dönemde çocuğunuzla dertleşmek doğal görünebilir; ancak ebeveynine bakmak zorunda kalan bir çocuğun kendi duygularına yer kalmaz. Sizi destekleyecek kişi bir yetişkin olmalıdır.
• Tartışmaları çocuğun önünde yapmak: Yüksek sesli tartışmalar, telefondaki gergin konuşmalar ve teslim anlarındaki sürtüşmeler çocuğun duyabileceği yerden uzak tutulmalıdır.

İki ev arasındaki yaşam nasıl kolaylaştırılabilir?

İki ev arasındaki yaşamı kolaylaştırmanın temeli, çocuğun nerede olursa olsun gününün nasıl geçeceğini önceden bilebilmesidir; öngörülebilirlik, değişim dönemlerinde çocuğa güven verir.

• Rutinleri koruyun: Uyku, yemek, okul ve etkinlik düzeni ile yatmadan önceki masal gibi alışkanlıklar mümkün olduğunca aynı kalsın.
• İki evde benzer temel kurallar belirleyin: Her ayrıntı aynı olmak zorunda değildir; ama ekran, uyku saati ve ödev gibi konularda birbirine yakın kurallar çocuğun kafasının karışmasını önler.
• Görsel bir takvim kullanın: Hangi gün hangi evde olacağını gösteren basit bir takvim, özellikle küçük çocukların belirsizlik duygusunu azaltır. Planlar değiştiğinde çocuğa önceden haber verin.
• Geçişleri sakin ve kısa tutun: Vedaları uzatmadan, sıcak ve sakin biçimde yapın; okul çıkışı gibi tarafsız noktalar bazı ailelerde geçişi kolaylaştırır.
• Eşyaları düşünün: Her iki evde de diş fırçası ve pijama gibi temel eşyaların bulunması taşınan yükü hafifletir; sevdiği oyuncağın iki ev arasında gidip gelmesine izin verin.
• Diğer ebeveynle teması destekleyin: Güvenliğe dair bir endişe yoksa, çocuğun yanında olmayan ebeveyniyle telefonda konuşabilmesi ya da ona resim çizip götürebilmesi, ilişkinin sürdüğünü hissettirir.

Yeni bir partner konusu nasıl ele alınmalı?

Yeni bir ilişkiyi çocuğa tanıtmak aceleye getirilmemelidir. Çocuğun önce yeni düzene alışmaya zamanı olmalı; tanışma ise ilişki oturduktan sonra, çocuğa önceden anlatılarak ve adım adım gerçekleşmelidir. Yeni partnerin diğer ebeveynin yerini almayacağını söylemek, sadakat çatışmasını hafifletir.

Velayet ve çocukla görüşme düzeni gibi hukuki konular bu yazının ve merkezimizin kapsamı dışındadır; bu konularda bir avukattan bilgi almanızı öneririz.

Ebeveyn olarak bu süreçte kendinize nasıl bakabilirsiniz?

Bu süreçte kendinize bakmak, çocuğunuza bakabilmenin de ön koşuludur; çünkü çocuklar ebeveynlerinin ne kadar sakin ya da tükenmiş olduğunu çoğu zaman çok iyi hisseder. Boşanma, ebeveyn için de bir kayıp, yas ve belirsizlik dönemidir. Öfke, üzüntü, rahatlama ve suçluluk aynı anda yaşanabilir; bu duyguların hepsi anlaşılırdır.

• Uyku, beslenme ve hareket gibi temel ihtiyaçlarınızı ihmal etmemeye çalışın.
• Duygularınızı bir arkadaşınız ya da bir yakınınız gibi güvendiğiniz yetişkinlerle paylaşın.
• Çocuğunuzun yanında zaman zaman üzgün görünmeniz sorun değildir; önemli olan “Üzgünüm ama bununla baş edebilirim” mesajını vermek ve teselli etme görevini ona yüklememektir.
• Kendinizi “Çocuğumun hayatını mahvettim” gibi düşüncelerle suçlamak yerine şu an yapabileceklerinize odaklanın.

Duygularınız günlük işleyişinizi zorlamaya başladıysa kendiniz için de destek almak yerinde bir adımdır; merkezimizde ebeveynler kendi süreçleri için de psikoterapi desteği alabilir. Psikolog ve psikoterapistimiz Nadin Dença Nerse, çocuk ve ergenlerin yanı sıra yetişkinlerle de psikanalitik psikoterapi çalışmaları yürütür ve ebeveyn grup çalışmaları düzenler.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Çocuğunuzun tepkileri aylar içinde hafiflemek yerine yoğunlaşıyorsa ya da günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa bir uzmanla görüşmek faydalı olur. Şu işaretler dikkat gerektirir:

• Uzun süren uyku ya da iştah değişiklikleri
• Okul başarısında belirgin ve süregiden bir düşüş
• Arkadaşlarından, sevdiği etkinliklerden ve aileden uzaklaşarak içine çekilme
• Sık ve yoğun öfke patlamaları ya da başkalarına zarar verme
• Ayrılık için kendini suçlamayı sürdürme, “Her şey benim yüzümden” gibi cümleleri tekrarlama
• Ergenlerde riskli davranışların ortaya çıkması

Bu işaretler tek başına bir tanı anlamına gelmez; ancak çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu anlamak için bir uzman değerlendirmesi yol gösterici olur. Çocuğunuz kendine zarar vermekten, ölmek istediğinden ya da intihardan söz ediyorsa beklemeden profesyonel destek alın; acil durumda 112’yi arayın.

Bakırköy’deki merkezimizde ilk görüşme çoğu zaman yalnız ebeveynlerle yapılır; ayrı yaşayan ebeveynler için görüşmeler ayrı ayrı da planlanabilir. Ebeveyn danışmanlığı, haberi nasıl vereceğinizi, iki ev arasındaki düzeni ve çocuğu anlaşmazlığın dışında tutmanın yollarını birlikte planlamanıza yardım eder. Duygularını sözle anlatmakta zorlanan küçük çocuklar için oyun terapisi, ergenler için ise konuşmanın öne çıktığı psikoterapi bir seçenek olabilir. Uzman desteğinin ne zaman gerektiğine dair genel bir çerçeve için çocuk psikoloğuna ne zaman gidilmeli yazımıza da bakabilirsiniz.