Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi

Çocuk ve ergen psikiyatrisi nedir?

Çocuk ve ergen psikiyatrisi, doğumdan 18 yaşına kadar çocukların ve gençlerin ruhsal, duygusal ve davranışsal sorunlarını değerlendiren, tanı koyan ve tedavi planlayan tıp uzmanlık dalıdır. Türkiye'de bu dalın resmî adı Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıklarıdır. Bu alanda çalışan hekimler, tıp fakültesinin ardından çocuk ve ergen ruh sağlığı alanında uzmanlık eğitimi alır.

Çocuk psikiyatrisi bir sorunu tek başına değil; çocuğun gelişimi, mizacı, aile ilişkileri, okul yaşamı ve fiziksel sağlığıyla birlikte ele alır. Amaç yalnızca bir belirtiyi azaltmak değil, çocuğun yaşına uygun biçimde gelişmesini, öğrenmesini ve ilişki kurmasını zorlaştıran etkenleri anlamaktır. Merkezimizde bu değerlendirmeleri Çocuk ve Ergen Psikiyatristi Uzm. Dr. Esengül Kayan yürütür.

Hangi durumlarda çocuk psikiyatristine başvurulur?

Çocuğunuzun duyguları, davranışları ya da gelişimi okul yaşamını, arkadaşlıklarını veya aile içindeki günlük düzeni belirgin biçimde zorluyorsa ve bu durum birkaç haftadır sürüyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurabilirsiniz. Sık karşılaşılan başvuru nedenleri şunlardır:

• Dikkat ve hareketlilik: dikkatini sürdürmekte zorlanma, yerinde duramama, dürtüsellik (bkz. dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) belirtileri)
• Kaygı ve korkular: ayrılık kaygısı, sosyal kaygı, sınav kaygısı, yoğun ve sık korkular
• Okul reddi: sabahları karın ağrısı, ağlama ya da okula gitmeyi ısrarla reddetme
• Duygudurum değişiklikleri: uzun süren mutsuzluk, isteksizlik, içe kapanma, sık ve yoğun öfke
• Uyku ve yeme sorunları: uykuya dalamama, sık uyanma, kâbuslar; iştahta ya da yeme davranışında belirgin değişiklik
• Tikler ve takıntılar: istemsiz hareketler ya da sesler, tekrar tekrar yapılan kontroller, zihinden çıkmayan düşünceler
• Gelişim ve iletişim endişeleri: göz teması, ortak ilgi, konuşma ve sosyal etkileşimle ilgili otizm şüphesi
• Davranış sorunları: öfke patlamaları, kurallara uymakta ısrarlı zorlanma, saldırgan davranışlar

Bu işaretler tek başına tanı anlamına gelmez; birçoğu gelişimin olağan bir parçası olarak da görülebilir. Bir durumun desteğe ihtiyaç duyup duymadığını ancak bir uzman değerlendirmesi gösterebilir. Çocuğunuz kendine zarar vermekten ya da yaşamına son vermekten söz ediyorsa randevu beklemeyin; 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun.

Psikiyatrik değerlendirme nasıl yapılır?

Psikiyatrik değerlendirme; aileyle görüşme, çocukla ya da ergenle görüşme ve gerektiğinde psikolojik testlerle tamamlanan, birkaç adımlı bir süreçtir. Tek bir belirtiye değil, çocuğun bütün gelişim öyküsüne bakılır.

1. Aile görüşmesi: Şikâyetin ne zaman ve nasıl başladığı, gebelik ve doğum süreci, konuşma ve yürüme gibi gelişim basamakları, uyku, beslenme, okul uyumu, aile öyküsü ve son dönemdeki değişiklikler konuşulur.
2. Çocukla görüşme: Görüşme çocuğun yaşına göre uyarlanır. Küçük çocuklarla oyun ve gözlem ön plandadır; ergenlerle ise ebeveynlerden ayrı, kendi gündemlerini rahatça anlatabilecekleri bir görüşme de yapılır.
3. Ek bilgiler: Gerektiğinde öğretmen görüşü, okul raporları ya da ölçek formları istenir.
4. Psikolojik testlere yönlendirme: Gerekli görülürse zekâ ve gelişim testleri, dikkat ve öğrenme testleri ya da projektif testler planlanır. Bu testleri merkezimizdeki psikologlar uygular. Test sonuçları tek başına tanı değildir; klinik görüşme ve gözlemle birlikte yorumlanır.
5. Bulguların paylaşılması: Değerlendirme sonunda hekim, bulguları ve önerdiği yol haritasını aileyle ayrıntılı biçimde konuşur, sorularınızı yanıtlar.

Değerlendirme bazen tek görüşmede netleşir, bazen birkaç görüşme ve test sonucu gerektirir. Gerekli durumlarda başka tıbbi değerlendirmeler için yönlendirme de yapılabilir.

Her tanı ilaç gerektirir mi, ilaç kararını kim verir?

Hayır, her tanı ilaç gerektirmez; ilaç kullanılıp kullanılmayacağına yalnız çocuğu değerlendiren hekim, aileyle birlikte karar verir. Psikologlar, terapistler ve eğitimciler ilaç yazmaz ve ilaç önermez. Birçok durumda ilk adım psikoterapi, ebeveyn danışmanlığı, okulla iş birliği ya da gelişimsel terapilerdir.

İlaç tedavisi gündeme geldiğinde hekim, neden önerildiğini, beklenen faydayı, olası yan etkileri ve takip planını aileye açıklar. Karar ailenin bilgilendirilmiş onayıyla alınır ve düzenli kontrollerle izlenir. İlacı bırakmak ya da kullanım biçimini değiştirmek her zaman hekimle konuşularak yapılmalıdır. İlaç ve terapi birbirinin alternatifi değildir; çoğu zaman birbirini tamamlayacak şekilde birlikte planlanır.

Psikiyatrist ile psikolog arasındaki fark nedir?

Çocuk ve ergen psikiyatristi tıp doktorudur ve gerektiğinde ilaç tedavisi başlatabilir; psikolog ise psikoloji eğitimi almış, değerlendirme ve psikoterapi yapan ancak ilaç yazmayan bir ruh sağlığı uzmanıdır. İki meslek birbirinin yerine değil, birlikte çalışır.

Hangi uzmanla başlamanız gerektiğinden emin değilseniz psikolog mu, psikiyatrist mi yazımıza göz atabilir ya da bu kararı ilk görüşmede birlikte verebiliriz.

Merkezimizde psikiyatri diğer uzmanlarla nasıl birlikte çalışır?

Bakırköy'deki merkezimizde çocuk ve ergen psikiyatrisi; psikoloji, dil ve konuşma terapisi, ergoterapi, özel eğitim ve çocuk gelişimi alanlarındaki uzmanlarla aynı çatı altında, ortak bir plan üzerinden çalışır. Böylece aile farklı kurumlar arasında dağılmadan, çocuğun ihtiyaçlarına bütüncül bir yanıt alır.

• Psikoterapi: Kaygı, duygudurum ve ilişki sorunlarında psikoterapi ya da oyun terapisi planlanabilir.
• Testler: Zekâ, gelişim, dikkat ve projektif testler hekimin değerlendirmesini destekler.
• Dil ve konuşma: Konuşma gecikmesi veya kekemelik gibi durumlarda dil ve konuşma terapisi devreye girer.
• Ergoterapi: Duyusal hassasiyet, motor beceriler ve günlük yaşam becerileri için ergoterapi (iş ve uğraşı terapisi) önerilebilir.
• Özel eğitim: Öğrenme ve gelişim alanlarında yapılandırılmış destek için özel eğitim programı hazırlanabilir.

Uzmanlar, ailenin onayıyla bilgi paylaşarak hedefleri birlikte belirler; böylece her disiplin çocuğu aynı yöne doğru destekler.

Merkezimizde süreç hangi aşamalarla ilerler?

Psikiyatri sürecimiz dört aşamada ilerler ve her aşamada aile bilgilendirilir.

1. Başvuru ve ilk görüşme: İlk değerlendirme görüşmesiyle ihtiyaç analizi yapılır ve uygun süreç planlanır.
2. Bireyselleştirilmiş planlama: Değerlendirme sonuçlarına göre takip, terapi ya da eğitim desteğini kapsayan bir plan hazırlanır.
3. Terapi sürecinin başlatılması: Gerekli görülen terapiler ve varsa tedavi başlatılır; uzmanlar bilimsel temelli yöntemlerle süreci yürütür.
4. İlerleme takibi ve değerlendirme: Kontrol görüşmelerinde gelişim izlenir, gerekirse plan güncellenir.

Kontrol görüşmelerinin sıklığı ve süresi ilk değerlendirmede, çocuğun ihtiyacına göre planlanır.

Ailenin rolü nedir, ilk görüşmeye nasıl hazırlanmalı?

Ebeveynler, çocuğu en yakından tanıyan kişiler olarak değerlendirmenin en önemli bilgi kaynağı ve sürecin ortağıdır. Önerilerin işe yaraması, ailenin gözlemlerini paylaşmasına ve önerileri evde uygulamasına büyük ölçüde bağlıdır.

İlk görüşmeden önce şunları hazırlamanız yararlı olur:

• Varsa önceki raporlar, test sonuçları ve okul karneleri
• Öğretmenin gözlemleri ya da okuldan gelen notlar
• Konuşma, yürüme gibi gelişim basamaklarına ilişkin hatırladığınız yaklaşık zamanlar
• Çocuğunuzun kullandığı ilaçlar ve bilinen sağlık sorunları
• Görüşmede sormak istediğiniz soruların kısa bir listesi

Çocuğunuza görüşmeyi bir ceza ya da sınav gibi değil, “zorlandığın şeyleri konuşabileceğimiz biriyle tanışacağız” diyerek sakin bir dille anlatabilirsiniz. Endişelenmeniz çok doğal; kendinizi suçlamadan, merak ettiklerinizi açıkça sorabilirsiniz.