Dil ve Konuşma Terapisi

Dil ve konuşma terapisi nedir?

Dil ve konuşma terapisi, dili anlama ve kullanma, sesleri doğru üretme, akıcı konuşma ve sosyal iletişim alanlarındaki güçlükleri değerlendiren ve bu güçlüklere yönelik bireysel destek sunan bir terapi alanıdır. Terapiyi, dil ve konuşma bozuklukları alanında eğitim almış dil ve konuşma terapistleri (DKT) yürütür.

Günlük dilde çoğu zaman aynı anlamda kullanılsa da dil ve konuşma farklı becerilerdir. Dil; kelimeleri anlamayı, cümle kurmayı, soru sormayı ve düşünceyi ifade etmeyi kapsar. Konuşma ise bu ifadenin sesler aracılığıyla, akıcı ve anlaşılır biçimde dışa vurulmasıdır. Bir çocuk çok şey anlayıp az konuşabilir; bir başkası çok konuşup bazı sesleri hatalı çıkarabilir. Bu yüzden terapi, hangi alanın desteklenmesi gerektiğini belirleyen bir değerlendirmeyle başlar.

Merkezimizde bu alanda Uzman Dil ve Konuşma Terapisti Deniz Kırbaç çalışır. Deniz Kırbaç, psikoloji lisansının ardından dil ve konuşma bozuklukları alanında yüksek lisansını tamamlamıştır ve her yaş grubundan çocuk ve yetişkinle çalışmaktadır.

Dil ve konuşma terapisi hangi güçlüklerde destek sunar?

Dil ve konuşma terapisi; dilin gelişiminden sesletime, akıcılıktan konuşmanın motor planlamasına kadar geniş bir alanda destek sunar. Merkezimizde öne çıkan çalışma alanları şunlardır:

• Dil gelişim gecikmesi: Kelime dağarcığının, cümle kurma ve anlama becerilerinin yaşıtlarının belirgin biçimde gerisinde kalması. Bu konuyu çocuğum geç konuşuyor yazımızda ayrıntılı ele aldık.
• Sesletim (artikülasyon) bozuklukları: Bazı seslerin atlanması, başka bir sesle değiştirilmesi ya da bozuk çıkarılması; örneğin “r” yerine “y” söylenmesi. Ayrıntılar artikülasyon bozukluğu yazımızda.
• Kekemelik: Konuşmanın ses, hece ya da kelime tekrarları, uzatmalar ve takılmalarla kesintiye uğraması. Çocukluk çağında başlayan kekemelik ile ergen ve yetişkin kekemeliği farklı yaklaşımlar gerektirir; bkz. çocuklarda kekemelik.
• Çocukluk çağı konuşma apraksisi: Çocuğun ne söylemek istediğini bilmesine karşın konuşma için gereken dudak, dil ve çene hareketlerini planlamakta ve sıralamakta zorlanması.
• Sosyal iletişim güçlükleri: Göz teması, sıra alma, ortak dikkat (bir nesneye birlikte odaklanma) ve iletişimi başlatma gibi becerilerde zorlanma.

Bu güçlükler bazen tek başına, bazen birlikte görülür. Bir belirtinin varlığı tek başına tanı anlamına gelmez; çocuğunuzun ihtiyacını netleştiren şey uzman değerlendirmesidir.

Çocuğunuz için ne zaman başvurmalısınız?

Çocuğunuzun dil ve iletişim becerileri yaşıtlarının belirgin biçimde gerisinde kalıyorsa, konuşması uzun süredir anlaşılmıyorsa ya da konuşurken zorlandığını fark ediyorsanız bir değerlendirme için başvurabilirsiniz. Aşağıdaki tablo yaklaşık yaş aralıklarına göre hazırlanmıştır; her çocuğun gelişim hızı farklıdır ve tablo bir tanı aracı değildir.

Bazı sesler (örneğin “r”) okul öncesi dönemin sonuna doğru yerine oturabilir; bu nedenle tek bir sesteki hata her zaman kaygı nedeni değildir. Önceden kazanılmış becerilerin kaybı ise her yaşta beklemeden değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Dil gelişiminin basamaklarını daha ayrıntılı merak ediyorsanız dil gelişimi aşamaları yazımızı okuyabilirsiniz.

Merkezimizde dil ve konuşma değerlendirmesi nasıl yapılır?

Değerlendirme, çocuğunuzun iletişim becerilerinin güçlü ve desteklenmesi gereken yönlerini ortaya koymak için yapılır; amaç etiketlemek değil, doğru bir başlangıç noktası belirlemektir. Bakırköy'deki merkezimizde değerlendirme genellikle şu adımları içerir:

1. Aile görüşmesi: Gelişim öyküsü, ilk kelimelerin zamanı, evde ve okulda iletişim, varsa önceki raporlar konuşulur.
2. Oyun temelli gözlem: Küçük çocuklarda değerlendirmenin önemli bir bölümü oyun içinde yapılır; çocuğunuz kendini rahat hissettiğinde iletişimi daha doğal gözlenir.
3. Dil ve konuşma örneği: Çocuğun anladıkları, kullandığı kelime ve cümleler, sesletimi ve akıcılığı incelenir.
4. Ağız-yüz yapıları ve hareketleri: Dudak, dil ve çene hareketleri ile konuşma için gereken motor planlama gözlenir.
5. Bulguların paylaşılması: Değerlendirme sonunda gözlemler sizinle konuşulur; terapi gerekiyorsa hedefler birlikte belirlenir.

Dil gecikmesi düşünülen çocuklarda işitmenin değerlendirilmiş olması önemlidir; gerekli görüldüğünde işitme değerlendirmesi için yönlendirme yapılır.

Terapi süreci hangi aşamalardan oluşur?

Terapi süreci, merkezimizin tüm hizmetlerinde izlediği dört aşamalı danışmanlık modeline göre yürür:

1. Başvuru ve ilk görüşme: İlk değerlendirme görüşmesiyle ihtiyaç analizi yapılır ve uygun süreç planlanır.
2. Bireyselleştirilmiş planlama: Değerlendirme bulgularına göre çocuğunuza özgü, ölçülebilir kısa ve uzun dönemli hedefler belirlenir.
3. Terapi sürecinin başlatılması: Seanslar, çocuğun yaşına ve ilgi alanlarına uygun oyun ve etkinliklerle, bilimsel temelli yöntemler kullanılarak yürütülür.
4. İlerleme takibi ve değerlendirme: Gelişim düzenli olarak izlenir, ailenin gözlemleriyle birlikte değerlendirilir ve gerektiğinde plan güncellenir.

Seans sıklığı ve süresi ilk değerlendirmede, çocuğun ihtiyacına göre planlanır. Dil ve konuşma güçlüğüne öğrenme, dikkat ya da sosyal etkileşim alanında ihtiyaçlar eşlik ediyorsa ekibimizdeki diğer uzmanlarla bütüncül bir plan oluşturulabilir; örneğin özel eğitim ya da ergoterapi desteği aynı plan içinde düşünülebilir.

Kekemelik ve konuşma apraksisinde hangi yaklaşımlar kullanılır?

Kekemelik ve çocukluk çağı konuşma apraksisinde yaklaşım, kişinin yaşına ve ihtiyacına göre seçilir; uzmanımız bu alanlarda aldığı eğitimler doğrultusunda kanıta dayalı uygulamalardan yararlanır.

Kekemelik

Deniz Kırbaç; çocukluk çağı kekemeliğinde kanıta dayalı müdahaleler, ergen ve yetişkin kekemeliğinde kanıta dayalı uygulamalar, kekeleyen çocukların terapisinde modifikasyon yaklaşımı ve ergen-yetişkinlerde yoğunlaştırılmış kekemelik terapisi üzerine eğitimler almıştır. Küçük çocuklarda çalışmalar çoğunlukla aileyle birlikte ve konuşma ortamını rahatlatmaya yönelik yürütülür. Ergen ve yetişkinlerde ise akıcılığı destekleyen tekniklerin yanında kekemeliğe eşlik edebilen kaygı ve kaçınma davranışları da ele alınır.

Çocukluk çağı konuşma apraksisi ve PROMPT

Konuşma apraksisinde odak, seslerin ve hecelerin ardı ardına doğru hareketlerle üretilmesidir. Uzmanımızın eğitimlerini aldığı PROMPT tekniği, terapistin yüz, çene ve dudaklara verdiği dokunsal ipuçlarıyla çocuğa doğru konuşma hareketini hissettirmeyi amaçlayan bir yaklaşımdır.

Oyun ve etkileşim temelli çalışma

İletişimi yeni filizlenen küçük çocuklarda, çocuğun ilgisini izleyen ve etkileşimi oyun içinde genişleten bir yaklaşım benimsenir. Uzmanımızın giriş düzeyinde eğitimini aldığı DIR Floortime yaklaşımının ilkelerinden bu çalışmalarda yararlanılır.

Evde çocuğunuzun dil gelişimini nasıl destekleyebilirsiniz?

Ailenin evdeki desteği terapinin en önemli parçalarından biridir; çocuğunuz haftanın büyük bölümünü sizinle geçirir ve seansta çalışılan beceriler en çok günlük yaşamda pekişir. Terapistimiz her aşamada evde neleri, nasıl yapabileceğinizi somut olarak paylaşır. Genel olarak şu öneriler yol gösterir:

• Çocuğunuzla göz hizasında, yavaş ve sakin bir tempoda konuşun; cevap vermesi için birkaç saniye bekleyin.
• Yanlış söylediği bir kelimeyi tekrar ettirmek yerine doğru biçimini doğal bir şekilde yineleyin: “Tavtan!” “Evet, tavşan zıplıyor.”
• Söylediklerini bir adım genişletin: o “top” dediğinde siz “kırmızı top” deyin.
• Kitap okuma, şarkı ve tekerlemeleri günlük rutine katın; yemek, banyo ve giyinme anlarını sohbet fırsatına çevirin.
• Ekran süresini yaşa uygun biçimde sınırlayın ve yüz yüze etkileşime alan açın.
• Kekemelik yaşayan çocuğa “yavaş konuş” ya da “nefes al” demek yerine sözünü kesmeden, sabırla dinleyin; nasıl söylediğine değil, ne söylediğine odaklanın.

Çocuğunuz geç konuştuğu ya da kekelediği için kendinizi suçlamayın. Dil ve konuşma güçlüklerinde pek çok etken bir arada rol oynar; ebeveyn olarak sizin sabırlı desteğiniz ise sürecin en güçlü parçalarından biridir.