0–6 Yaş Dil Gelişimi Aşamaları: Ay Ay Rehber

Dil gelişimi nasıl ilerler?

Dil gelişimi, doğumdan itibaren anlamayla başlayan ve okul çağına kadar hızla ilerleyen, birbirinin üzerine kurulan aşamalardan oluşur. Bebek konuşmadan çok önce dinler, yüzleri izler, sesinizin tonundan anlam çıkarır. Bu yüzden dil gelişimine iki yönden bakılır: alıcı dil (söyleneni anlama) ve ifade edici dil (ses, jest ve kelimelerle kendini anlatma). Çoğu çocukta anlama, konuşmanın bir adım önündedir.

Dilin temelleri yalnızca kelimelerden oluşmaz. Göz teması kurmak, bir nesneye bakıp sonra size bakmak (ortak dikkat), işaret etmek, sırayla ses çıkarmak ve taklit etmek, kelimelerin üzerine kurulacağı iletişim becerileridir. Aşağıdaki aşamalar, çoğu çocuğun yaklaşık hangi dönemde neler yaptığını gösterir. Her çocuğun kendi hızı vardır; birkaç haftalık, hatta birkaç aylık farklar çoğu zaman olağandır.

Yaşa göre dil gelişiminde neler beklenir?

Aşağıdaki tablo, 0–6 yaş arasında çoğu çocuğun yaklaşık olarak ulaştığı alıcı ve ifade edici dil becerilerini dönem dönem özetler. Yaşlar ortalama eğilimleri gösterir; bir dönemden diğerine geçiş keskin değildir.

Çocuğunuz bir alanda yaşıtlarının biraz önünde, başka bir alanda biraz gerisinde olabilir. Önemli olan, gelişimin zaman içinde ilerlemesi ve kazanılan becerilerin kaybolmamasıdır.

İlk yılda (0–12 ay) dil gelişimi nasıl görünür?

İlk yılda dil gelişimi, kelimelerden önce dinleme, ses oyunları ve jestlerle ilerler. Yenidoğan, kendisine bakım veren kişinin sesini tanır ve bu sesle sakinleşir. İlk aylarda ağlama açlık, uyku ya da rahatsızlık için farklılaşmaya başlar; 2–3 ay civarında bebek “agu” gibi yumuşak seslerle size karşılık vermeye başlar.

4–6 ay civarında bebek sesleriyle oynar: Kahkaha atar, dudaklarını titreterek sesler çıkarır, siz konuşunca susup dinler, siz susunca ses çıkarır. Bu küçük sohbetler, sıra almanın, yani konuşmanın temel kuralının ilk provasıdır. 6–10 ay arasında “ba-ba-ba”, “da-da-da” gibi heceli seslendirmeler başlar. Bu heceler başlangıçta bir anlam taşımaz; ancak bebek zamanla sesleri belirli kişi ve durumlarla eşleştirir.

Yılın sonuna doğru jestler devreye girer. İşaret etmek, el sallamak, “ver” deyince elindekini uzatmak, istediği şeye bakıp sonra size bakmak, bebeğin iletişim kurmaya hazır olduğunun güçlü göstergeleridir. Çoğu bebek 12 ay civarında ilk anlamlı kelimesini söyler; “mama”, “baba”, “ham” gibi kelimeler ve hayvan sesleri sık görülen ilk kelimelerdendir.

1–3 yaş arasında konuşma nasıl gelişir?

1–3 yaş, kelime dağarcığının ve ilk cümlelerin hızla geliştiği dönemdir. 12–18 ay arasında kelime sayısı genellikle yavaş artar ve çocuk tek kelimeyi bir cümle gibi kullanır: “Su” kelimesi “su istiyorum”, “su döküldü” ya da “bak, su” anlamına gelebilir. Bu dönemde jestler hâlâ çok önemlidir ve kelimelerle birlikte kullanılır.

18–24 ay arasında pek çok çocukta kelime sayısı hızla artar; bu döneme sıklıkla “kelime patlaması” denir. Çocuk yeni kelimeleri birkaç kez duyduktan sonra kullanmaya başlar ve 2 yaş civarında iki kelimeyi birleştirir: “Baba gitti”, “daha ver”. 2–3 yaş arasında cümleler uzar ve Türkçenin zengin ek yapısı konuşmaya hızla girer: “toplar”, “benim arabam”, “düştü” gibi kullanımlar görülür.

Bu dönemde bazı çocuklar konuşurken kelime ya da hece tekrarları yapabilir; “ben ben ben de isterim” gibi tekrarlar, dilin hızla geliştiği dönemde sık görülür. Tekrarlar gerginlik içeriyor ya da uzun süredir devam ediyorsa çocuklarda kekemelik yazımız bu ayrımı yapmanıza yardım edebilir. Konuşmaya başlama konusunda endişeleriniz varsa çocuğum geç konuşuyor yazımızda yaşa göre dikkat edilmesi gereken işaretleri ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.

3–6 yaş arasında dil becerileri nasıl olgunlaşır?

3–6 yaş arasında çocuk dili yalnızca istemek için değil; anlatmak, sormak, tartışmak ve hayal kurmak için kullanmaya başlar. 3–4 yaş civarında “neden?” soruları çoğalır, çocuk yaşadığı olayları anlatır, “çünkü”, “sonra” gibi bağlaçlarla cümlelerini birbirine bağlar. Bu dönemde konuşmasının yabancılar tarafından da büyük ölçüde anlaşılması beklenir.

4–6 yaş arasında çocuk olayları başı, ortası ve sonu olan kısa hikâyeler hâlinde anlatabilir, şakaları ve kafiyeleri fark eder, kelimelerle oynamaktan hoşlanır. Kelimeleri hecelere ayırma, aynı sesle başlayan kelimeleri bulma gibi sesbilgisel farkındalık becerileri bu dönemde gelişir ve okuma-yazmaya hazırlığın temelini oluşturur. Sesletimde de son aşamaya gelinir: R ve J gibi geç kazanılan sesler bu yıllarda oturur. Seslerin yaklaşık kazanım yaşlarını sesletim (artikülasyon) bozukluğu yazımızda tablo hâlinde bulabilirsiniz.

İki dilli çocuklarda dil gelişimi farklı mı ilerler?

İki dilli büyümek dil gecikmesine neden olmaz; iki dilli çocuklar da dil gelişimi aşamalarından tek dilli yaşıtlarına benzer zamanlarda geçer. Bununla birlikte, kelime dağarcıkları iki dile bölündüğü için her bir dildeki kelime sayıları tek dilli yaşıtlarından az görünebilir. Bu yüzden iki dilli bir çocuğun kelimeleri değerlendirilirken iki dildeki kelimeler birlikte ele alınır.

• Dil karıştırma doğaldır: Çocuğun aynı cümlede iki dilden kelime kullanması bir sorun belirtisi değil, iki dilliliğin olağan bir parçasıdır.
• Ebeveyn en rahat olduğu dili konuşabilir: Her ebeveynin çocukla en akıcı konuştuğu ve kendini duygusal olarak en yakın hissettiği dilde konuşması önerilir.
• Bir dili bırakmak çözüm değildir: Konuşma gecikmesi şüphesinde ailelere sıkça “tek dile geçin” denir; ancak bu genellikle gerekmez ve çocuğun aile diliyle bağını zayıflatabilir.
• Sessiz dönem olabilir: Yeni bir dille ilk kez karşılaşan çocuk, örneğin kreşe başladığında, bir süre o dilde az konuşabilir.

İki dilli bir çocukta güçlük her iki dilde de görülüyorsa, yani çocuk ne aile dilinde ne de diğer dilde yaşından beklenen düzeyde iletişim kurabiliyorsa, dil ve konuşma terapisti değerlendirmesi önerilir.

Dil gelişimini destekleyen günlük alışkanlıklar nelerdir?

Dil gelişimini en çok destekleyen şey, çocuğunuzla gün içinde kurduğunuz sıcak, karşılıklı ve tekrarlanan etkileşimlerdir. Pahalı oyuncaklara ya da eğitici videolara gerek yoktur; sıradan günlük rutinler zengin dil fırsatları sunar.

1. Rutinleri anlatın: Giyinirken, yemek hazırlarken, banyoda yaptıklarınızı kısa cümlelerle seslendirin.
2. Her gün birlikte kitap okuyun: Bebeklikten itibaren resimli kitaplara birlikte bakın; resimleri adlandırın, sorular sorun, sayfayı çocuğunuzun çevirmesine izin verin.
3. Sıra alın ve bekleyin: Bebeğinizin seslerine sesle karşılık verin; büyüdükçe soru sorduktan sonra yanıt vermesi için birkaç saniye bekleyin.
4. Söylediğini genişletin: “Kuş” diyen çocuğa “Evet, kuş uçuyor” diye karşılık verin; böylece bir sonraki adımı duymuş olur.
5. Şarkı ve tekerlemelerle oynayın: Ritim ve tekrar, kelimeleri öğrenmeyi kolaylaştırır.
6. Ekranı sınırlayın: Arka planda açık kalan televizyonu kapatın. Dünya Sağlık Örgütü 2 yaş altındaki çocuklar için hareketsiz ekran süresini önermez, 2–4 yaş için günde en fazla 1 saati ve mümkünse daha azını önerir.
7. Oyunun içine girin: Yere oturun, çocuğunuzun seçtiği oyunu oynayın; onu yönlendirmek yerine izleyip katılın.
8. Düzeltmek yerine doğru modeli verin: Yanlış söylenen bir kelimeyi tekrar ettirmek yerine doğru biçimiyle doğal olarak yineleyin.

Ekran kullanımına dair daha ayrıntılı öneriler için ekran süresi yazımıza göz atabilirsiniz.

Dil gelişiminde hangi durumlarda uzmana başvurmalısınız?

Çocuğunuz tablodaki dönemlerin belirgin şekilde gerisinde kalıyorsa, kazandığı kelime ya da becerileri kaybediyorsa veya içinizde bir endişe varsa bir dil ve konuşma terapistine başvurmanızı öneririz. Örneğin 12 ay civarında heceli seslendirme ve jestlerin olmaması, 18 ay civarında birkaç anlamlı kelimenin bile olmaması, 2 yaş civarında iki kelimenin birleştirilmemesi değerlendirme için yeterli nedenlerdir. İlk adımlardan biri, işitmenin bir kulak burun boğaz hekimi ve odyolog tarafından kontrol edilmesidir.

Bakırköy'deki Alfa Mind Çocuk ve Aile Danışmanlık'ta süreç bir ilk görüşmeyle başlar. Uzman dil ve konuşma terapistimiz Deniz Kırbaç, çocuğunuzun anlama ve ifade becerilerini, oyununu ve iletişim biçimini değerlendirir. Gerekirse genel gelişimi görmek için merkezimizde uygulanan Denver II ya da Ankara Gelişim Tarama Envanteri (AGTE) gibi gelişim tarama testleri planlanabilir; bu testler tek başına tanı koymaz, klinik görüşme ve gözlemle birlikte yorumlanır. Değerlendirmenin ardından bireyselleştirilmiş bir plan hazırlanır ve gerekiyorsa dil ve konuşma terapisi başlatılır. Seans sıklığı ve süresi ilk değerlendirmede, çocuğun ihtiyacına göre planlanır.