Çocuk Çizimleri Ne Anlatır? Projektif Çizim Testleri

Çocuk çizimleri neyi anlatır?

Çocuk çizimleri; çocuğun gelişim düzeyini, dünyayı nasıl algıladığını, neyle ilgilendiğini ve bazen de duygularını yansıtan bir ifade biçimidir; ancak bir çizim, çözülmesi gereken gizli bir şifre değildir. Çocuklar için çizim önce bir hareket ve keşif etkinliği, sonra da anlatmanın bir yoludur.

Çizimler ebeveyne en çok çocuğun gelişimi hakkında bilgi verir: Kalemi nasıl tuttuğu, şekilleri ne kadar kontrol edebildiği ve insan figürüne hangi ayrıntıları eklediği yaşla birlikte değişir. Bunun yanında çocuğun o dönem neye ilgi duyduğu da çizimlere yansır; dinozorlar, roketler, prensesler ya da yeni doğan bir kardeş sıkça çizilen konular arasındadır.

Çizimlerin duygusal dünyayı yansıtabileceği doğrudur; ama bu yansıma dolaylı, çok katmanlı ve kişiye özgüdür. O gün elinin altında hangi kalemlerin olduğu, ne kadar zamanı bulunduğu, resmi kime çizdiği ve neyi taklit ettiği gibi pek çok etken sonucu etkiler. Bu yüzden çizimlerin klinik anlamda değerlendirilmesi, bu alanda eğitim almış bir uzmanın işidir.

Çizim becerisi yaşa göre nasıl gelişir?

Çizim becerisi, rastgele karalamalardan başlayıp önce basit insan figürlerine, ardından belirli kalıpların tekrarlandığı şema dönemine ve giderek daha gerçekçi çizimlere doğru, yaklaşık bir sırayla gelişir. Aşağıdaki yaşlar ortalama eğilimleri gösterir; her çocuğun kendi hızı vardır ve birkaç aylık farklar olağandır.

Çizimdeki kontrol; kalem tutuşu ve el–göz koordinasyonuyla da yakından ilişkilidir. Yaşıtlarına göre kalem kullanmakta belirgin biçimde zorlanan bir çocuk için ince motor beceriler yazımız yol gösterici olabilir.

Tek bir çizimden çocuk hakkında yorum yapılabilir mi?

Hayır; tek bir çizimden çocuğun duygusal durumu, aile ilişkileri ya da yaşadığı bir sorun hakkında yorum yapılamaz. Bir çizim; o anın, o kalemlerin, o günkü ruh hâlinin ve çoğu zaman da o gün izlenen bir çizgi filmin ürünüdür.

Ebeveynler arasında yaygın olan bazı inanışlar bu nedenle yanıltıcıdır:

• "Siyah kullanıyorsa mutsuzdur." Çocuk siyahı belki de en belirgin iz bıraktığı ya da elinin altındaki tek kalem olduğu için seçmiştir. Renk tercihi tek başına duygusal durumu göstermez.
• "Babasını çizmediyse bir sorun var." Bir aile üyesinin çizilmemesi; sayfada yer kalmaması, çocuğun yorulması ya da o kişinin o gün evde olmaması gibi basit nedenlere bağlı olabilir.
• "Ağzı olmayan figür, kendini ifade edemediğini gösterir." Küçük yaşlarda yüz ayrıntılarının eksik olması gelişimseldir.
• "Kardeşini kocaman çizdiyse kıskanıyordur." Boyut; önemle, ilgiyle ya da yalnızca çizim sırasıyla ilgili olabilir.

Klinik değerlendirmede de tek bir işarete anlam yüklenmez. Uzman; aynı çocuğun farklı çizimlerine, çizim sırasındaki davranışına, çizimle ilgili anlattıklarına, yaşına uygun gelişimsel beklentilere ve diğer değerlendirme bulgularına birlikte bakar. Tekrar eden temalar ve çocuğun gündelik yaşamıyla örtüşen bulgular, tek bir ayrıntıdan çok daha anlamlıdır.

Projektif çizim testleri nedir ve nasıl uygulanır?

Projektif çizim testleri, çocuğa standart bir yönerge verilerek insan, aile ya da ev, ağaç ve insan gibi belirli konuların çizdirildiği; çizimin, çizim sürecinin ve çocuğun anlattıklarının eğitimli bir uzman tarafından değerlendirildiği klinik araçlardır. "Projektif" kavramı, kişinin serbest ya da belirsiz bir görev karşısında iç dünyasından bir şeyleri dışarıya yansıttığı varsayımına dayanır.

Klinikte sık kullanılan çizim testleri şunlardır:

İnsan çizimi

Çocuktan bir insan çizmesi istenir. İnsan çizimi hem gelişimsel olgunluk (figürdeki ayrıntıların yaşa uygunluğu) hem de çocuğun kendini ve bedenini nasıl algıladığına dair ipuçları açısından ele alınabilir. Göstergeler her zaman yaşa göre beklentiler dikkate alınarak değerlendirilir.

Aile çizimi

Çocuktan ailesini ya da bir aile çizmesi istenir; bazı uygulamalarda ailenin "bir şey yaparken" çizilmesi istenir (kinetik aile çizimi). Figürlerin sırası, büyüklüğü, birbirine uzaklığı, kimin çizilip kimin çizilmediği ve çocuğun çizim hakkında anlattıkları, aile ilişkilerini çocuğun gözünden anlamaya yardımcı olan veriler arasındadır.

Ev–ağaç–insan çizimi

Çocuktan sırasıyla bir ev, bir ağaç ve bir insan çizmesi istenir; ardından çizimlerle ilgili sorular sorulabilir. Bu üç konu, çocuğun ev ve aile algısını, kendini ve çevresiyle ilişkisini farklı açılardan ifade edebileceği zengin bir alan sunar.

Çizim testleri genellikle tek başına değil; Rorschach, resimli kartlar üzerinden hikâye anlatmaya dayanan CAT ve Peri Masalları Testi gibi diğer projektif testlerle ve gerekirse gelişim testleriyle birlikte, bir test bataryasının parçası olarak kullanılır. Merkezimizdeki projektif değerlendirme süreci hakkında ayrıntılı bilgiyi projektif testler sayfamızda bulabilirsiniz.

Projektif çizim testlerini kim değerlendirmeli?

Projektif çizim testleri, bu testlerin uygulanması ve yorumlanması konusunda eğitim almış bir psikolog ya da klinik psikolog tarafından değerlendirilmelidir. Değerlendirme; standart yönerge, yaşa göre beklentiler, çizim sırasındaki gözlem ve çocuğun anlattıkları gibi pek çok bileşeni kapsar. İnternette dolaşan "resim yorumlama" listeleri bu bütüncül bakışı sağlayamaz ve çoğu zaman gereksiz kaygıya yol açar.

Testlerin yerel verilere dayanması da önemlidir; çünkü çizimler kültürden etkilenir ve evlerin, ailelerin, gündelik yaşamın nasıl çizildiği toplumdan topluma farklılık gösterebilir. Merkezimizde Psikolog / Psikoterapist Nadin Dença Nerse, Rorschach ve Projektif Testler Derneği'nden çocuk çizimleri dahil projektif test eğitimlerini tamamlamış ve Çizim Testleri'nin Türkiye standardizasyonu projesinde aktif olarak görev almıştır. Klinik Psikolog Dilruba Şahin de projektif çizim testleri uygulayıcısıdır.

Unutulmaması gereken en önemli nokta şudur: Projektif testler tek başına tanı koymaz. Bulgular; ebeveynle yapılan klinik görüşme, çocukla yapılan görüşme ve gözlemle birlikte yorumlanır. Değerlendirmenin sonunda bulgular aileyle paylaşılır ve çocuğu daha iyi anlamak, gerekirse uygun desteği planlamak için kullanılır.

Ebeveyn çocuğun çizimlerine nasıl yaklaşmalı?

Ebeveyn, çocuğun çizimlerini yorumlamaya çalışmak yerine merakla sormalı, dinlemeli ve çizme sürecinin keyfini korumalıdır. Çizim, çocuğun sizinle paylaştığı bir dünyadır; onu değerlendirmekten çok onunla ilgilenmek, çocuğun kendini ifade etme isteğini güçlendirir.

1. "Bu ne?" yerine "Bana anlatır mısın?" deyin. Çocuk çizdiğini kendisi anlatırsa hem dili gelişir hem de yanlış tahminin yaratacağı kırgınlık önlenir.
2. Değerlendirmek yerine betimleyin. Yalnızca "Çok güzel olmuş" demek yerine "Burada çok fazla mavi kullanmışsın, şu köşede kocaman bir güneş var" gibi gördüğünüzü söyleyin.
3. Düzeltmeyin. "İnsanların boynu olur", "Ağaç mor olmaz" gibi düzeltmeler çocuğun özgüvenini zedeleyebilir; çizim gerçekliği kopyalamak zorunda değildir.
4. Kendi yorumunuzu çocuğa söylemeyin. "Babanı küçük çizmişsin, ona kızgın mısın?" gibi sorular çocuğa bir duygu yükler ve onu savunmaya iter.
5. Boş kâğıt ve çeşitli malzeme sunun. Boyama kitapları da keyiflidir; ama boş kâğıt, farklı kalınlıkta kalemler, pastel ve sulu boya yaratıcılığa daha fazla alan açar.
6. Evde test yapmayın. Yorum yapmak amacıyla çocuğunuzdan özellikle "Aileni çiz" diye çizim istemek, hem çocuğu hem sizi yanıltabilir.
7. Çizimleri tarihleyip saklayın. Zaman içindeki değişimi görmek keyiflidir; bir kaygınız olursa uzmanla paylaşabileceğiniz değerli bir arşiv de oluşur.

Çocuğunuz çizimle anlatamadığı duyguları oyunda ifade ediyor olabilir. Çocukların iç dünyalarını oyunla nasıl anlattığını oyun terapisi nasıl işler yazımızda ele aldık.

Çizimler ne zaman bir uzmana danışmak için sebep olabilir?

Çizimler tek başına bir uzmana başvurma nedeni değildir; ancak çizimlerde haftalarca tekrar eden rahatsız edici temalar, çocuğun davranışlarındaki ve ruh hâlindeki değişimlerle birlikte görülüyorsa bir uzmanla konuşmak yerinde olur. Belirleyici olan tek başına çizim değil, çocuğun genel iyilik hâlidir.

Şu durumlarda bir uzman görüşü almayı düşünebilirsiniz:

• Çizimlerde ve oyunda sürekli tekrar eden yoğun korku, şiddet ya da kayıp temalarına uyku sorunları, içe kapanma ya da öfke patlamalarının eşlik etmesi
• Çocuğun yaşına uygun olmayan cinsel içerikli çizimler ya da anlatımlar
• Kayıp, boşanma ya da kaza gibi zorlayıcı bir olayın ardından çocuğun çizimde ve oyunda bu olaya takılı kalması ve günlük yaşamının etkilenmesi
• Çizim gelişiminin yaşıtlarından belirgin biçimde geride olması ve buna dil, motor ya da sosyal alanlarda başka zorlukların eşlik etmesi

Son maddedeki gibi gelişimsel bir soru söz konusuysa projektif testlerden çok gelişim değerlendirmesi öne çıkar; bu konuda zekâ ve gelişim testleri sayfamız fikir verebilir. Merkezimizde süreç ilk görüşmeyle başlar: Başvuru nedeninizi, çocuğunuzun gelişim öyküsünü ve günlük yaşamını dinler; ardından projektif değerlendirmenin, gelişim değerlendirmesinin ya da doğrudan bir terapi sürecinin uygun olup olmadığını birlikte planlarız. Getirebileceğiniz birkaç tarihli çizim, bu görüşmede yararlı bir başlangıç noktası olabilir.