Dikkat Dağınıklığı Her Zaman DEHB mi? DEHB Dışındaki Nedenler

Dikkat dağınıklığı her zaman DEHB anlamına mı gelir?

Hayır; dikkat dağınıklığı bir tanı değil, pek çok farklı nedenin ortak bir görünümüdür. Uykusuz geçen bir gece, okulda yaşanan bir sıkıntı, okumakta zorlanmak ya da tahtayı net görememek de bir çocuğu "dalgın" ya da "dinlemiyor" gibi gösterebilir. Bu nedenle "Çocuğum dikkatsiz" gözlemi değerlendirmenin sonucu değil, başlangıç noktasıdır.

Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı DSM-5, DEHB'yi (dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu) nörogelişimsel bir bozukluk olarak sınıflar. Tanı ölçütleri arasında belirtilerin bir kısmının 12 yaşından önce başlamış olması, ev ve okul gibi birden fazla ortamda görülmesi ve tablonun başka bir durumla daha iyi açıklanamaması yer alır. Son ölçüt bu yazının konusudur: Dikkat güçlüğünü açıklayabilecek başka bir neden varsa önce o ele alınır. DEHB'nin nasıl göründüğünü merak ediyorsanız çocuklarda DEHB belirtileri yazımıza göz atabilirsiniz.

Uyku, açlık ve ekran gibi gündelik etkenler dikkati nasıl etkiler?

Yetersiz ya da düzensiz uyku, aç kalmak ve yoğun ekran kullanımı, çocuklarda dikkati sık ve hızlı biçimde etkileyebilen gündelik etkenlerdir. İyi yanı, bu etkenlerin çoğu zaman evde fark edilip düzenlenebilmesidir.

• Uyku: Uykusunu alamayan bir çocuk, yetişkinlerden farklı olarak her zaman uykulu görünmez; daha huzursuz, sabırsız ve dağınık olabilir. Geç yatmak, hafta içi ile hafta sonu arasındaki büyük saat farkları ve sabah uyanmakta zorlanmak dikkate yansıyabilir. Çocuğunuzun horladığını, ağzı açık uyuduğunu ya da uykuda nefesinin durur gibi olduğunu fark ediyorsanız bunu çocuk doktorunuzla paylaşın. Ayrıntılar için çocuklarda uyku sorunları yazımıza bakabilirsiniz.
• Açlık ve düzensiz beslenme: Kahvaltı etmeden okula giden ya da öğünler arasında uzun süre aç kalan bir çocuğun özellikle öğleye doğru odaklanması zorlaşabilir; yorgunluk da benzer bir etki yaratabilir.
• Ekran ve uyaran yoğunluğu: Hızlı akan ve anında ödül veren ekran içerikleri, bazı çocuklar için yavaş tempolu ders ve ödevleri daha sıkıcı hâle getirebilir. Yatmadan önceki ekran kullanımı uykuyu da geciktirebilir; televizyonun sürekli açık olduğu kalabalık bir ortam ise odaklanmayı zorlaştırır. Yaşa uygun sınırlar için ekran süresi rehberimizden yararlanabilirsiniz.

Bu etkenlerden şüpheleniyorsanız 2–3 hafta boyunca uyku saatlerini, kahvaltıyı ve akşam ekran kullanımını düzenleyip dikkatte bir değişiklik olup olmadığını izleyin; bu bilgi sonraki adımı planlamayı kolaylaştırır.

Kaygı ve duygusal yük dikkati nasıl dağıtır?

Kaygılı ya da duygusal olarak yüklü bir çocuğun zihni endişeleriyle meşgul olduğu için derse ya da konuşmaya ayırabileceği alan daralır; dışarıdan bakıldığında bu durum dalgınlık ya da huzursuzluk gibi görünebilir. Çocuklar yaşadıklarını her zaman sözcüklerle anlatamaz; içlerindeki yük çoğu zaman davranışa ve dikkate yansır.

Anne babanın ayrılması ya da boşanma süreci, taşınma ve okul değişikliği, bir yakının kaybı, yeni bir kardeşin doğumu ya da evdeki gerginlikler bu açıdan özellikle önemlidir; okuldaki akran sorunları ve sınav baskısı da dikkati etkileyebilir. Şu ipuçları yol gösterebilir:

• Dikkat güçlüğü belirli bir olaydan ya da dönemden sonra başlamış.
• Karın ağrısı, baş ağrısı gibi bedensel yakınmalar, uykuya dalmakta güçlük ya da kâbuslar eşlik ediyor.
• Çocuk sık sık "Ya bir şey olursa?" diye soruyor, sizden ayrılmakta zorlanıyor ya da sürekli güvence arıyor.

Böyle bir durumda amaç dikkati zorla toplamak değil, çocuğun yaşadığı duyguyu anlamak ve ona eşlik etmektir. Duygusunu ifade edebileceği güvenli bir alan bulmak çoğu zaman dikkatin de toparlanmasına yardımcı olur; bir çocuk psikoloğuyla görüşmek ve gerekirse psikoterapi desteği almak yol gösterici olabilir.

Öğrenme ve dil güçlükleri dikkat sorunu gibi görünebilir mi?

Evet; okumakta, yazmakta, hesap yapmakta ya da dili anlamakta zorlanan bir çocuk, yapamadığı görevden uzaklaştığı için dikkatsiz görünebilir. Okuduğunu çözemediği için kitabı bırakıyor ya da yönergeyi anlamadığı için oyalanıyor olabilir; bu durumda asıl güçlük dikkatte değil, görevin kendisindedir.

Özgül öğrenme güçlüğü

Özgül öğrenme güçlüğünde dikkat dağınıklığı çoğu zaman belirli görevlerle sınırlıdır: Çocuk yapbozda ya da sevdiği bir oyunda uzun süre odaklanabilirken okuma, yazma veya matematik gerektiren işlerde hızla dağılır ya da bu işlerden kaçınır. Satır atlamak, harfleri karıştırmak ve zorlanarak okumak gibi işaretler eşlik edebilir. Ayrıntıları özgül öğrenme güçlüğü yazımızda bulabilirsiniz.

Dil ve işitsel işlemleme güçlükleri

Sözlü dili anlamakta ya da duyduğunu işlemekte zorlanan bir çocuk uzun yönergelerin ortasında kopabilir, gürültülü ortamda söyleneni kaçırabilir ve sık sık "Efendim?" diye sorabilir. Sözcük bulmakta zorlanmak ya da dinlediği bir hikâyeyi sırasıyla anlatamamak da eşlik edebilir. Bu durumda dil becerileri için dil ve konuşma terapistine, işitmenin kontrolü için KBB (kulak burun boğaz) hekimine başvurulabilir.

Görevin çocuğun düzeyine uymaması

Görev çocuğun yaşına ya da düzeyine göre çok zorsa çocuk kısa sürede pes edebilir; çok kolaysa sıkılıp oyalanabilir. Okul öncesindeki bir çocuktan uzun süre masa başında oturmasını beklemek de dikkat sorunu gibi görünen bir tablo yaratabilir. Çocuğun kendi düzeyine uygun işlerde toparlanıp toparlanmadığına bakmak, ayrım için iyi bir ipucudur.

İşitme ve görme sorunları neden önce kontrol edilmeli?

İşitme ve görme sorunları dikkat güçlüğüne çok benzeyen bir tablo oluşturabildiği ve görece basit kontrollerle ayırt edilebildiği için, bu kontroller değerlendirmenin ilk adımları arasında yer almalıdır. Söyleneni tam duyamayan bir çocuk "dinlemiyor", tahtayı net göremeyen bir çocuk ise "derse ilgisiz" gibi görünebilir.

• İşitmeyle ilgili ipuçları: Seslenildiğinde geç dönmek, televizyonun sesini yüksek açmak, konuşanın yüzüne dikkatle bakmak, sık kulak enfeksiyonu geçirmek.
• Görmeyle ilgili ipuçları: Gözlerini kısmak, kitaba ya da ekrana çok yaklaşmak, tahtadan defterine geçirmekte zorlanmak, gözlerini sık ovuşturmak ve baş ağrısından yakınmak.

Bu nedenle dikkatle ilgili bir değerlendirmeden önce çocuk doktorunuzla görüşmenizi, gerekirse göz hekimi ve KBB hekimi kontrollerini yaptırmanızı öneririz.

Hangi ipucu hangi nedene işaret edebilir, kime başvurulur?

Evde ve okulda fark ettiğiniz ipuçları, hangi uzmana başvuracağınızı belirlemenize yardımcı olabilir. Aşağıdaki tablo bir tanı aracı değil, gözlemlerinizi düzenlemek için bir başlangıç noktasıdır.

Çoğu zaman tek bir neden yoktur: Uykusuzluk kaygıyı artırabilir, okumakta zorlanan bir çocuk zamanla okula karşı kaygı duyabilir, akşam ekran kullanımı uykuyu bozabilir. DEHB de öğrenme güçlüğü, kaygı ya da uyku sorunları gibi başka durumlarla birlikte görülebilir. Bu yüzden amaç hızlı bir etiket bulmak değil, çocuğun bütün tablosunu görmektir.

Uzmanlar dikkat sorununun nedenini nasıl ayırt eder?

Dikkat sorununun nedeni tek bir test ya da görüşmeyle değil, farklı kaynaklardan gelen bilgilerin bir araya getirilmesiyle ayırt edilir. Değerlendirme genellikle şu parçalardan oluşur:

• Klinik görüşme: Gelişim öyküsü, uyku ve beslenme düzeni, okul geçmişi, ailedeki değişiklikler ve güçlüğün ne zaman başladığı konuşulur.
• Ebeveyn ve öğretmenden bilgi: Belirtilerin evde ve okulda nasıl göründüğü öğrenilir; gerekirse ölçekler kullanılır.
• Gözlem: Çocuğun görüşme ve test sırasındaki tutumu izlenir; gerektiğinde sınıf ortamında yapılan gözlemle tamamlanır.
• Testler: Dikkat, bilişsel performans, zekâ ve öğrenme testleri, güçlüğün hangi alanda yoğunlaştığını görmeye yardımcı olur.

Merkezimizde MOXO dikkat testini uzman psikoloğumuz Dilek Kanak ile klinik psikologlarımız Kübra Arıkan ve Dilruba Şahin; dikkat, bellek ve işlem hızı gibi alanlara bakan CNS Vital Signs Bilişsel Performans Testi'ni Dilruba Şahin; WISC-IV (Wechsler Çocuklar için Zekâ Ölçeği) testini ise Dilek Kanak ve Kübra Arıkan uygular. Dikkat ve okuma-yazma değerlendirmeleriyle ilgili ayrıntılar dikkat ve öğrenme testleri sayfamızda yer alır.

Test sonuçları tek başına tanı anlamına gelmez. Düşük bir dikkat puanı DEHB ile ilişkili olabileceği gibi uykusuzluk, kaygı ya da öğrenme güçlüğüyle de bağlantılı olabilir; bu nedenle sonuçlar her zaman klinik görüşme ve gözlemle birlikte yorumlanır. DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi koyar; ilaç gerekip gerekmediğine de yalnız hekim karar verir. Merkezimizde bu değerlendirmeyi çocuk ve ergen psikiyatrisi alanında Uzm. Dr. Esengül Kayan yapar. Psikologlar ilaç yazmaz; değerlendirme, psikoterapi ve aile desteğiyle sürece katkı sağlar.

Evde nasıl bir gözlem notu tutabilirsiniz?

Evde 2–3 hafta boyunca tutacağınız basit bir gözlem notu, dikkat güçlüğünün hangi koşullarda arttığını görmenizi sağlar ve ilk görüşmeyi kolaylaştırır. Bir not defteri yeterlidir; dikkatin dağıldığını fark ettiğiniz anlarda şunları yazın:

1. Ne zaman? Gün ve saat; sabah mı, okuldan hemen sonra mı, akşam mı?
2. Hangi ortamda? Evde, okulda ya da misafirlikte; sessiz bir odada mı, televizyonun açık olduğu kalabalık bir ortamda mı?
3. Hangi görevde? Okuma, yazma, matematik, sözlü bir yönerge, oyun ya da ekran başında; görev ona zor mu geldi, kolay mı?
4. Nasıl toparlandı? Kısa bir molayla mı, yardım alınca mı, yoksa görev değişince mi?
5. Uyku nasıldı? Önceki gece saat kaçta yattı, gece uyandı mı, sabah kolay uyanabildi mi?
6. Aç mıydı? Kahvaltı etti mi, son öğünün üzerinden ne kadar zaman geçmişti?
7. Öncesinde ne oldu? Ekran kullanımı, bir tartışma, yaklaşan bir sınav ya da evde bir değişiklik var mıydı?

Örnek bir not şöyle olabilir: "Salı, 17.30, mutfak masası, televizyon açık. Okuma ödevinde kısa süre sonra kalktı, matematiğe geçince toparlandı. Dün geç yattı, okuldan sonra bir şey yemedi." Gözlem süresinin sonunda belirli bir saatin, görevin ya da durumun tekrar edip etmediğine bakın. Öğretmenden aynı başlıklarda kısa bir not istemek, ev ile okul arasındaki farkları da görünür kılar.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Dikkat güçlüğü uyku, beslenme ve ekran düzenlemelerine rağmen birkaç aydır sürüyor, hem evde hem okulda görülüyor ve çocuğun öğrenmesini, arkadaşlıklarını ya da kendine güvenini etkiliyorsa bir uzmana başvurmanın zamanı gelmiş olabilir. Şu işaretler de bir değerlendirme planlamak için önemlidir:

• Öğretmenden dikkat ya da davranışla ilgili tekrarlayan geri bildirimler geliyor.
• Çocuk okuma, yazma ya da matematikte yaşıtlarının gerisinde kalıyor.
• "Ben aptalım", "Zaten yapamıyorum" gibi cümlelerle kendini eleştirmeye başladı.
• Dikkat güçlüğüne yoğun kaygı, uzun süren mutsuzluk ya da uyku sorunları eşlik ediyor.
• Daha önce olmayan bir dalgınlık kısa sürede ve belirgin biçimde ortaya çıktı; bu durumda önce çocuk doktorunuza başvurun.

Çocuğunuz kendine zarar vermekten söz ediyorsa ya da güvenliğinden endişe ediyorsanız beklemeden 112'yi arayın.

Bakırköy'deki Alfa Mind Çocuk ve Aile Danışmanlık'ta süreç ilk görüşmeyle başlar: Öykünüzü ve gözlem notlarınızı dinler, ihtiyaca göre dikkat ve öğrenme testlerini, gerekirse psikiyatri değerlendirmesini planlarız. Ardından psikoterapi, ebeveyn danışmanlığı, okul iş birliği ya da özel eğitim gibi destekler birlikte belirlenir; seans sıklığı ve süresi ilk değerlendirmede, çocuğun ihtiyacına göre planlanır. Özel çalışma alanları arasında dikkat eksikliği ve hiperaktivite, ayrılık kaygısı, sosyal kaygı ve akademik başarısızlık bulunan klinik psikoloğumuz Dilruba Şahin de bu süreçte ailelere eşlik eden uzmanlarımızdandır.