Çocuklarda Ekolali: Duyduğunu Tekrar Eden Çocuk Ne Anlatıyor?

Ekolali nedir?

Ekolali, çocuğun duyduğu bir kelimeyi, cümleyi ya da ses kalıbını aynen veya aynına yakın biçimde tekrar etmesidir. Kelime, “yankı” ve “konuşma” anlamlarına gelen iki Yunanca kökten türemiştir. Çocuk yalnızca kelimeleri değil, çoğu zaman cümlenin tonlamasını, vurgusunu, hatta söyleyen kişinin ses rengini de kopyalar.

Ekolali sıklıkla “papağan gibi tekrar etmek” diye tarif edilir; ancak bu benzetme durumu eksik anlatır. Tekrar eden çocuk çoğu zaman bir şey anlatmaya, bir isteği dile getirmeye ya da etkileşimde kalmaya çalışır. Henüz kendi cümlesini kuramadığı bir anda elindeki hazır kalıbı kullanır. Bu yüzden uzmanlar ekolaliyi anlamsız bir davranış olarak değil, çocuğun dil ve iletişim düzeyine dair önemli bir ipucu olarak ele alır.

Tekrarlar her zaman birebir olmak zorunda değildir. Bazı çocuklar duyduğu cümlede küçük değişiklikler yapar; örneğin “Kurabiye ister misin?” sorusuna “Kurabiye ister misin, evet” diye karşılık verir. Bu tür değişiklikler, çocuğun hazır kalıpları kendi ihtiyacına göre esnetmeye başladığını gösterebilir.

Anlık ekolali ile gecikmiş ekolali arasındaki fark nedir?

Anlık ekolalide çocuk duyduğu sözü hemen ya da çok kısa bir süre sonra tekrar eder; gecikmiş ekolalide ise tekrar saatler, günler, hatta haftalar sonra, çoğu zaman bambaşka bir ortamda ortaya çıkar. İki tür aynı çocukta birlikte görülebilir ve farklı amaçlara hizmet edebilir.

Gecikmiş ekolali ilk bakışta bağlamdan kopuk görünebilir. Örneğin çocuğun mutfakta birden bir çizgi filmdeki “Haydi, maceraya!” cümlesini söylemesi anlamsız gelebilir. Oysa bu cümleyi her duyduğunda ekranda heyecanlı bir sahne başlıyorsa, çocuk belki de “Bir şey yapmak istiyorum” ya da “Heyecanlıyım” demektedir. Cümlenin ilk duyulduğu anı ve o anın duygusunu bulmak, anlamı çözmenin anahtarıdır.

Çocuk ekolaliyle ne anlatmaya çalışıyor olabilir?

Ekolali çoğu zaman bir iletişim girişimidir; çocuk tekrar ettiği cümleyle bir şey istiyor, onaylıyor, sırasını alıyor ya da kendini sakinleştiriyor olabilir. Aynı cümle farklı anlarda farklı anlamlar taşıyabilir. Sık görülen işlevler şunlardır:

• İstekte bulunmak: Kurabiyeyi gösterirken “Kurabiye ister misin?” demek, çoğu zaman “Kurabiye istiyorum” anlamına gelir. Çocuk bu cümleyi kurabiye verilen anlarda duyduğu için isteğiyle eşleştirmiştir.
• Onaylamak: “Parka gidelim mi?” sorusuna “Gidelim mi?” diye karşılık vermek, “evet” demenin bir yolu olabilir.
• Etkileşimde kalmak: Ne söyleyeceğini bilmediği ama sohbeti sürdürmek istediği anlarda çocuk, karşısındakinin son sözünü tekrar ederek sırasını alır.
• Zaman kazanmak: Soruyu tam anlamadığında tekrar etmek, çocuğun söyleneni işlemesine yardım edebilir.
• Kendini sakinleştirmek: Gergin, yorgun ya da kalabalık bir ortamda tanıdık bir cümleyi tekrar tekrar söylemek, çocuğa güven ve düzen hissi verebilir.
• Kendine yol göstermek: “Önce ayakkabı, sonra mont” gibi duyduğu yönergeleri yüksek sesle tekrar ederek bir işi adım adım yapabilir.
• Bir durumu adlandırmak: Banyoya giderken bir çizgi filmdeki “Banyo zamanı!” repliğini söylemek, olanı anlatmanın ya da sırada ne olduğunu bildiğini göstermenin bir yoludur.

Bazı tekrarlar ise belirgin bir iletişim amacı taşımaz; çocuk yalnızca sesin ritminden ya da cümlenin melodisinden hoşlanıyor olabilir. Her tekrarın anlamını çözmeniz gerekmez. Önemli olan, tekrarları dikkatle izleyip hangilerinin bir mesaj taşıdığını zamanla fark etmektir.

Ekolali tipik dil gelişiminin bir parçası mıdır?

Evet; duyduğunu tekrar etmek, pek çok çocukta dil gelişiminin olağan bir evresidir. Çocuklar kelimeleri ve cümle kalıplarını büyük ölçüde taklit yoluyla öğrenir. Konuşmaya yeni başlayan bir çocuğun ebeveyninin son sözünü yinelemesi ya da yeni bir kelimeyi kendi kendine birkaç kez söylemesi bu öğrenmenin doğal parçasıdır.

Çoğu çocukta bu tür tekrarlar ilk kelimelerin ardından, 2 yaş civarında belirginleşir. Çocuk kelimeleri birleştirip kendi cümlelerini kurmaya başladıkça tekrarlar azalır ve genellikle 3 yaş civarına doğru konuşmanın küçük bir bölümünü oluşturur. Bu dönemden sonra da yorgunluk, heyecan ya da yeni bir kelimeyle karşılaşma anlarında ara sıra tekrarlar görülebilir; bu da olağandır.

Tipik gelişimde ekolaliyi ayırt eden şey, tekrarların yanında kendiliğinden kurulan cümlelerin de hızla çoğalmasıdır. Çocuk bir yandan duyduğunu tekrar ederken bir yandan da istediğini kendi sözleriyle anlatmaya, soru sormaya ve sizinle karşılıklı konuşmaya başlar. Yaşa göre dil gelişiminde neler beklendiğini dil gelişimi aşamaları yazımızda tablo hâlinde bulabilirsiniz. Her çocuğun kendi hızı vardır; birkaç aylık farklar çoğu zaman olağandır.

Ekolali hangi durumlarda dikkat gerektirir?

Ekolali, çocuğun yaşı ilerlediği hâlde konuşmasının büyük bölümünü oluşturmaya devam ediyorsa ve kendiliğinden kurulan cümleler gelişmiyorsa dikkat gerektirir. Tek tek tekrarlardan çok, genel tabloya bakmak gerekir. Şu işaretler bir değerlendirme için başvurmayı düşündürebilir:

• 3 yaş civarından sonra da konuşmanın çoğunun tekrarlardan oluşması
• Çocuğun isteklerini, ihtiyaçlarını ya da bir yerinin acıdığını kendi sözleriyle anlatmakta belirgin biçimde zorlanması
• Sorulara çoğunlukla soruyu tekrar ederek karşılık vermesi ve basit yönergeleri anlamakta güçlük çekmesi
• Tekrarların zamanla azalmak yerine artması
• İsmine dönme, göz teması, işaret etme ya da bir şeyi size gösterme (ortak dikkat) gibi sosyal iletişim becerilerinin sınırlı olması
• Hangi yaşta olursa olsun, daha önce kullandığı kelime ya da becerilerde kayıp görülmesi

Konuşmanın genel olarak gecikmesiyle ilgili işaretleri çocuğum geç konuşuyor yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık. Bu işaretler tek başına tanı anlamına gelmez; bir uzman değerlendirmesi gerekir.

Ekolali otizm belirtisi midir?

Ekolali, otizm spektrumundaki pek çok çocukta görülebilen bir dil özelliğidir; ancak tek başına otizm anlamına gelmez. Tipik gelişen çocuklarda belli bir dönemde görülür, dil gelişiminde gecikme yaşayan çocuklarda ise daha uzun sürebilir. Bu yüzden “Çocuğum tekrar ediyor, demek ki otizmli” gibi bir sonuca varmak doğru değildir.

Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişim ve etkileşimdeki süregen farklılıkların, tekrarlayıcı davranış ve ilgilerle birlikte görüldüğü nörogelişimsel bir durumdur. Ekolaliye göz teması, ortak dikkat, oyun ve sosyal etkileşim alanlarında da belirgin farklılıklar eşlik ediyorsa, tablonun bütün olarak değerlendirilmesi gerekir. Erken işaretleri yaşa göre otizmin erken belirtileri yazımızda anlattık.

Otizm tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi; gelişim öyküsü, aile görüşmesi ve çocuğun doğrudan gözlemiyle koyar. Merkezimizde bu değerlendirme çocuk ve ergen psikiyatrisi alanında Uzm. Dr. Esengül Kayan ile yürütülür. Dil ve konuşma terapistinin değerlendirmesi ise çocuğun iletişim becerilerini ayrıntılı biçimde ortaya koyarak bu sürece katkı sunar. Ekolali tek başına tanı anlamına gelmez; bir uzman değerlendirmesi gerekir.

Ekolalisi olan çocuğunuzu evde nasıl destekleyebilirsiniz?

Evde en etkili destek, tekrarları bastırmaya çalışmak yerine onları iletişimin bir başlangıç noktası olarak kabul etmek ve çocuğunuza tekrar edebileceği doğru, işlevsel cümleler sunmaktır. Aşağıdaki adımlar günlük rutinlerin içine kolayca yerleştirilebilir:

1. Tekrarı bastırmayın. “Öyle deme”, “Tekrar etme” gibi uyarılar, çocuğun kullandığı iletişim aracını elinden alabilir. Tekrarı bir mesaj olarak karşılayın ve yanıt verin.
2. Önce anlamını arayın. Tekrarın ne zaman, nerede ve hangi duyguyla geldiğine bakın. Sık duyduğunuz cümleleri ve o anki durumu kısaca not etmek, örüntüyü görmenizi kolaylaştırır.
3. Kısa ve net cümleler kurun. Çocuğunuzun kullandığı cümlelerden yalnızca biraz uzun, sade cümleler seçin: “Ayakkabını giy. Parka gidiyoruz.”
4. Çocuğun ağzından modelleyin. Ekolalisi olan çocuk duyduğunu tekrar etme eğiliminde olduğu için, söylemesini istediğiniz cümleyi onun bakış açısından söyleyin. Bardağa uzandığında “Su ister misin?” diye sormak yerine “Su istiyorum” deyin; böylece tekrar ettiği cümle doğru ve işe yarar bir cümle olur.
5. Soru yağmuru yerine yorum yapın. “Bu ne? Ne renk? Kaç tane?” gibi art arda sorular çoğu zaman soruların tekrar edilmesiyle sonuçlanır. Bunun yerine oyunu anlatın: “Araba yokuştan iniyor. Hızlı gidiyor!”
6. Seçenek sunun. “Elma mı, muz mu?” diye sorarken iki nesneyi de gösterin. Bazı çocuklar son duydukları seçeneği tekrar eder; seçeneklerin sırasını zaman zaman değiştirmek, çocuğun gerçekten seçim yapıp yapmadığını anlamanıza yardım eder.
7. Söylediğini doğru hâle getirip genişletin. Çocuğunuz düştükten sonra daha önce duyduğu “Düştün mü?” sorusunu tekrar ediyorsa, “Düştüm. Dizim acıdı” diyerek cümleyi onun bakış açısından doğru hâle getirin ve bir adım genişletin.
8. Yanıt için zaman tanıyın. Bir şey sorduktan ya da söyledikten sonra birkaç saniye sessizce bekleyin. Bu süre, çocuğunuzun söyleneni işlemesine ve kendi yanıtını aramasına fırsat verir.

Çocuğunuz gergin anlarda aynı cümleyi tekrar tekrar söylüyorsa, bunu çoğu zaman kendini sakinleştirme çabası olarak görebilirsiniz. Böyle anlarda ortamı sadeleştirmek, sesinizi alçaltmak ve yanında sakin kalmak, tekrarı durdurmaya çalışmaktan daha yararlıdır. Çocuğun ilgisini izleyerek oyuna katılmayı anlattığımız evde Floortime oyunu yazımız da bu konuda fikir verebilir.

Dil ve konuşma terapisinde ekolali nasıl ele alınır?

Dil ve konuşma terapisinde amaç ekolaliyi ortadan kaldırmak değil, çocuğun tekrarlarla anlatmaya çalıştığını anlamak ve onun adım adım daha esnek, kendiliğinden bir dile geçmesini desteklemektir. Terapi, çocuğun bugünkü iletişim düzeyini ortaya koyan bir değerlendirmeyle başlar.

Değerlendirmede terapist; çocuğun neleri anladığını, tekrarlarının türünü ve hangi amaçlarla kullanıldığını, kendiliğinden kurduğu kelime ve cümleleri, oyununu ve ortak dikkat becerilerini inceler. Ailenin evde gözlediği cümleler ve bunların ortaya çıktığı durumlar bu aşamada çok değerlidir; kısa video kayıtları da terapiste yardımcı olabilir.

Terapi sürecinde çalışılan başlıca alanlar şunlardır:

• Çocuğun sık kullandığı kalıpların anlamını aileyle birlikte çözmek ve bu kalıplara uygun yanıtlar vermek
• Duruma uygun, çocuğun bakış açısından kurulmuş işlevsel cümleleri modellemek
• Hazır kalıpları parçalara ayırıp yeni kelimelerle birleştirmeyi desteklemek: “Kurabiye istiyorum” kalıbından “Su istiyorum”, “Top istiyorum” gibi yeni cümlelere geçmek
• Soruları, yönergeleri ve kavramları anlama becerisini güçlendirmek
• Sıra alma, karşılıklı oyun ve sohbeti sürdürme gibi sosyal iletişim becerilerini çalışmak

Sosyal etkileşim alanında da güçlükler varsa, dil ve konuşma terapisi çoğu zaman ilişki temelli oyun yaklaşımlarıyla birlikte planlanır. Merkezimizde yürütülen DIR Floortime çalışmaları, çocuğun ilgisinden yola çıkarak karşılıklı iletişimi destekler. Terapistimiz her aşamada evde neler yapabileceğinizi somut olarak paylaşır; çünkü çocuğun yeni cümleleri en çok günlük yaşamda pekişir.

Ekolali için ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Çocuğunuz 3 yaş civarını geçtiği hâlde konuşmasının büyük kısmı tekrarlardan oluşuyorsa, isteklerini kendi sözleriyle anlatamıyorsa ya da tekrarlara sosyal iletişimde belirgin farklılıklar eşlik ediyorsa bir dil ve konuşma terapistine başvurmanızı öneririz. Daha önce kazanılmış becerilerde kayıp varsa yaş fark etmeksizin beklemeden değerlendirme isteyin. İçinizdeki bir endişe de başvurmak için yeterli bir nedendir; değerlendirme, endişenizin yersiz olup olmadığını anlamanın da yoludur. İşitmenin bir kulak burun boğaz hekimi ve odyolog tarafından kontrol edilmesi de ilk adımlardandır.

Bakırköy'deki Alfa Mind Çocuk ve Aile Danışmanlık'ta süreç bir ilk görüşmeyle başlar. 2012'den bu yana her yaş grubundaki çocuk ve yetişkinlerle çalışan uzman dil ve konuşma terapistimiz Deniz Kırbaç, çocuğunuzun anlama ve ifade becerilerini, tekrarlarının işlevini, oyununu ve iletişim biçimini değerlendirir. Ardından çocuğunuza özgü bir plan hazırlanır ve gerekiyorsa dil ve konuşma terapisi başlatılır; gelişim düzenli olarak izlenir, plan gerektiğinde güncellenir. Seans sıklığı ve süresi ilk değerlendirmede, çocuğun ihtiyacına göre planlanır.