Evde Floortime Oyunu: Çocuğun Liderliğinde Oynamak

Floortime tarzı oyun nedir?

Floortime tarzı oyun, yetişkinin çocuğun seviyesine inip onun ilgisini izleyerek oyuna katıldığı ve karşılıklı etkileşimi adım adım genişlettiği bir oyun biçimidir. Adı, “yerde geçirilen zaman” anlamına gelir. DIR/Floortime modeli, çocuk psikiyatristi Stanley Greenspan ve klinik psikolog Serena Wieder tarafından geliştirilmiş gelişimsel ve ilişki temelli bir yaklaşımdır.

Modelin temel fikri şudur: Çocuklar iletişim, düşünme ve duygu düzenleme becerilerini, güvendikleri insanlarla kurdukları sıcak ilişkiler içinde geliştirir. Bu nedenle oyun, sadece vakit geçirmenin değil, gelişimi desteklemenin de en doğal yoludur. Modelin ayrıntılarını DIR Floortime hizmet sayfamızda anlattık.

Bu yazıdaki öneriler, modelden esinlenen ve her ailenin evde deneyebileceği genel oyun ilkeleridir. Bakırköy'deki merkezimizde yürütülen Floortime çalışması ise çocuğun ayrıntılı değerlendirilmesine dayanır ve bireye özel planlanır.

Çocuğun liderliğini izlemek ne demektir?

Çocuğun liderliğini izlemek, oyunun konusunu, hızını ve yönünü çocuğun belirlemesine izin vermek ve yetişkin olarak ona eşlik etmektir. Çocuk arabaları sıraya diziyorsa konuyu değiştirmeden o sıraya katılırsınız; kapıyı açıp kapatıyorsa siz de bu harekete ortak olursunuz.

Bunun için önce gözlemek gerekir. Kendinize şu soruları sorarak başlayabilirsiniz:

• Şu anda neye bakıyor, neyle ilgileniyor?
• Hangi ses, hareket ya da nesne onu keyiflendiriyor?
• Bedeni sakin mi, aşırı hareketli mi, yoksa içine kapanık mı görünüyor?

İlgisini kendi elinizle değiştirmek yerine ona katılmak, çocuğa “Seni görüyorum, yaptığın şey önemli” mesajı verir. Tekrarlayıcı görünen bir oyun bile etkileşim için bir kapıdır. Çocuğun yaptığı şeyi taklit etmek, yanına benzer bir nesneyle eşlik etmek ya da onun hareketine küçük bir ses eklemek, ilişkinin ilk basamağını oluşturur.

Etkileşim döngüleri nasıl açılır ve kapanır?

Etkileşim döngüsü, çocuğun bir davranışına, sesine veya bakışına sizin yanıt vermeniz ve çocuğun da buna karşılık vermesiyle tamamlanan bir karşılıklı paylaşım turudur. Döngüyü “açmak” bir iletişim başlatmak, “kapamak” ise çocuğun yanıtıyla turu tamamlamaktır. Bir döngü ne kadar küçük olursa olsun değerlidir.

Örneğin çocuğunuz topu size doğru itti (döngü açıldı), siz topu geri yuvarlayıp “Hop, geldi!” dediniz ve çocuk güldü ya da topu yine size itti (döngü kapandı). Amaç, bu turları art arda zincirlemek ve zamanla uzatmaktır. Döngüleri sürdürmek için şunlar yardımcı olur:

• Bekleyin: Yanıt vermesi için birkaç saniye bırakın. Sessizlik de iletişim fırsatıdır.
• Oyunbaz engel koyun: Top bir kutunun altında “kaybolsun”; çocuk onu bulmak için size bakmak ya da bir şey söylemek zorunda kalsın.
• Duygunuzu katın: Ses tonunuzu, yüz ifadenizi ve coşkunuzu oyunun bir parçası yapın.
• Bilerek yanlış yapın: Ayakkabıyı eline takın; çocuğunuzun sizi düzeltmesi yeni bir döngü başlatır.

Duygusal gelişim basamakları evdeki oyuna nasıl yön verir?

DIR/Floortime modeli, çocuğun gelişimini ilgi ve düzenlenme, ilişki kurma, iki yönlü iletişim, ortak problem çözme, fikirleri kullanma ve fikirler arasında bağ kurma gibi birbirinin üzerine kurulan duygusal basamaklar üzerinden izler. Bu yazının amacı basamakları sınıflamak değil, oyunda çocuğunuzun neye hazır olduğunu fark etmenize yardım etmektir.

Genel bir fikir olarak şöyle düşünebilirsiniz: Çocuk önce sakinleşip dünyaya ilgi gösterir, sonra sizinle keyifli bir bağ kurar, ardından jest ve sesle karşılıklı “konuşur”, birlikte bir sorunu çözer, en sonunda da oyuncaklarla hayal kurar ve fikirlerini birbirine bağlar. Bu basamakların yaş aralıkları yaklaşıktır ve her çocuk kendi hızında ilerler.

Oyunda çocuğunuzun sağlam olduğu basamağı fark etmek, onu bir sonraki adıma nazikçe davet etmenizi sağlar. Örneğin sizinle karşılıklı sesler çıkaran bir çocuğa, bir oyuncağa ulaşmak için size jestle işaret etme fırsatı sunabilirsiniz. Hangi basamakta olduğunu ise yalnızca ayrıntılı bir değerlendirme gösterebilir; bunu evde tahmin etmeye çalışmak gerekmez.

Günlük 15–20 dakikalık oyun için hangi öneriler uygulanabilir?

Günlük 15–20 dakikalık, ekransız ve kesintisiz bir oyun zamanı, Floortime tarzı etkileşimi evde başlatmak için uygun bir çerçevedir. Süre bir kural değil, ebeveynin yorulmadan sürdürebileceği makul bir başlangıç önerisidir; çocuğunuz erken sıkılırsa süreyi kısaltabilir, keyif alıyorsa uzatabilirsiniz. Aşağıdaki tablo çocuğun ilgisine göre uyarlayabileceğiniz örnekler sunar.

Çocuğunuzun bu listedeki oyunları sevmesi gerekmez. Çocuğunuz için en uygun oyun, onun o gün zaten ilgilendiği şeyin etrafında kurulan oyundur; tablo sadece fikir vermek içindir.

Evde Floortime tarzı oyuna adım adım nasıl başlarsınız?

Evde Floortime tarzı oyuna başlamak için sakin bir köşe, birkaç oyuncak ve çocuğa tam dikkatinizi verebileceğiniz bir zaman yeterlidir. Aşağıdaki adımları kendi çocuğunuza göre esnetebilirsiniz.

1. Zamanı ve ortamı ayarlayın. Telefon, televizyon ve diğer ekranları kapatın; çocuğunuzun yüzünü görebileceğiniz bir yükseklikte, yere oturun.
2. Önce gözlemleyin. Birkaç dakika müdahale etmeden çocuğunuzun neyle ilgilendiğini izleyin.
3. Katılın ve ilgisini paylaşın. Aynı nesneye benzer bir şekilde dokunun, aynı sesi çıkarın ya da yanında aynı hareketi yapın.
4. Kısa ve basit konuşun. Yaptıklarını sözcüklerle yansıtın: “Araba gidiyor, hızlı gidiyor!”
5. Bir döngü açın. Bir soru sormak yerine oyuna küçük bir davet ekleyin; örneğin arabayı bir kutunun arkasına saklayın.
6. Yanıt için bekleyin. Çocuğun bakışını, sesini ya da hareketini yanıt olarak kabul edin.
7. Döngüyü kapatın ve genişletin. Yanıtına karşılık verin, sonra bir adım ekleyin: aynı oyunu bir parça daha uzatın.
8. Çocuğun sinyallerine göre ayarlayın. Yorulduysa, bunaldıysa ya da başka yöne dönmek istiyorsa oyunu yumuşatın; kapatmak da bir iletişimdir.
9. Oyunu keyifle bitirin. Kısa bir veda cümlesi ve sarılma ya da gülümsemeyle bitirmek, ertesi güne olumlu bir iz bırakır.

Evdeki oyunda hangi hatalar sık yapılır?

Evdeki oyunda en sık yapılan hatalar, oyunu öğretme derse çevirmek, çocuğu sürekli yönlendirmek ve yanıt için yeterince beklememektir. Bunlar iyi niyetli ama oyunun doğal akışını bozan tepkilerdir ve fark ettiğinizde kolayca değiştirilebilir.

• Sorgu gibi soru sormak: “Bu ne? Hangi renk?” gibi art arda sorular oyunu sınava çevirir. Yorum yapmak ve oyuna katılmak daha etkilidir.
• Oyunun yönünü değiştirmek: Çocuğun ilgisini kendi planınıza çekmeye çalışmak liderliği ondan alır.
• Beklememek: Çocuk yanıt vermeye fırsat bulamadan sürekli konuşmak ya da onun yerine yapmak döngüyü kapatır.
• Tekrarlayan oyunu hemen bozmak: Araba dizmek ya da kapı açıp kapamak gibi oyunlar çocuğun kendini düzenleme biçimi olabilir; önce katılın, sonra nazikçe küçük bir değişiklik ekleyin.
• Aşırı uyarmak: Çok yüksek ses, hızlı hareket ya da çok oyuncak çocuğu bunaltabilir.
• Mükemmel olmaya çalışmak: Her gün kusursuz bir oyun beklemek ebeveyni yorar. Gergin geçen bir gün, ilişkiyi bozmaz.

Ebeveynin rolü nedir, evdeki oyun profesyonel desteğin yerini alır mı?

Ebeveyn, Floortime yaklaşımında çocuğun en önemli oyun ortağıdır; ancak evdeki oyun, bir uzmanın değerlendirmesinin ve bireysel planlı desteğin yerini almaz. Ebeveyn oyunu terapist gibi yönetmez; sıcak, tutarlı ve merak dolu bir ilişki ortağı olur. Çocuk için en doğal öğrenme ortamı, günlük yaşamın içindeki küçük oyun anlarıdır.

Evdeki oyun, bir değerlendirmeyle birlikte yürütülen sürece iyi bir tamamlayıcıdır. Merkezimizde Floortime çalışmasında ebeveyn koçluğu önemli bir yer tutar; Uzman Psikolog Gözde İlhan Karadağ ve ekibimiz, aileyle birlikte çocuğa uygun oyun yollarını belirlemeye çalışır. Seans sıklığı ve süresi ilk değerlendirmede, çocuğun ihtiyacına göre planlanır.

Ebeveynin kendi duygularına da yer vardır. Oyun sırasında yorulabilir, sabırsızlanabilir ya da “Doğru mu yapıyorum?” diye kaygılanabilirsiniz. Bu çok olağandır. Böyle zamanlarda ebeveyn danışmanlığı hem sorularınıza hem de kendi yükünüze alan açabilir. Oyun yöntemine daha geniş bir bakış için oyun terapisinin nasıl işlediğini anlattığımız yazıya da göz atabilirsiniz.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Çocuğunuzun etkileşimi, iletişimi ya da oyunu yaşıtlarına göre belirgin biçimde farklıysa ve bu durum sizi endişelendiriyorsa bir uzmana başvurmanız uygundur. Endişenizin “yeterince büyük” olmasını beklemenize gerek yoktur; erken değerlendirme çoğu zaman aileye yol gösterir.

Şu durumlarda bir uzman görüşü almanızı öneririz:

• Adı söylendiğinde tepki vermemesi, göz temasının ya da karşılıklı bakışın çok az olması
• İşaret etme, el sallama gibi jestleri kullanmaması
• Oyunun uzun süre hep aynı biçimde kalması ve paylaşıma kapalı olması
• Konuşmanın gecikmesi veya kazanılmış becerilerin kaybolması
• Duygularını düzenlemekte belirgin zorlanma, sık ve uzun süren öfke nöbetleri
• Duyusal sorunlar nedeniyle günlük yaşamın zorlaşması

Bu işaretler tek başına tanı anlamına gelmez; bir uzman değerlendirmesi gerekir. Tanıyı yalnızca hekim koyar. Erken dönem işaretleri için otizmin erken belirtileri yazımıza bakabilirsiniz.

Bakırköy'deki Alfa Mind Çocuk ve Aile Danışmanlık'ta ilk görüşmede ihtiyacınızı dinler, çocuğunuza uygun değerlendirme ve destek sürecini birlikte planlarız. Konuşma gelişimiyle ilgili endişeleriniz için çocuğum geç konuşuyor yazımız da faydalı olabilir; iletişim bilgilerimize iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.